व्यसनमुक्ती... एकविसाव्या शतकाची कळकळीची हाक

सुहास सोहोनी
वीकास वार्ता पुरस्कार -१९९० महा शासन,
राष्टीय एकात्मता फेलोशीप - २००५ अखील महा पत्रकार व पत्रलेखक संघ,
सहसचीव डाय्बेटीक असो. इंडीया, अमरावती ,
सदस्य : महारषट्र वृत्तपत्र लेखक असोसिएशन,
please visit at : www.suhassohoni.blogspot.com
_________________________________________
व्यसनमुक्ती... एकविसाव्या  शतकाची कळकळीची हाक

        ज्याचे  परिणाम  म्हणजे फक्त विनाश आणि केवळ विनाश, अशा  व्यसनरूपी  राक्षसाने आज आपल्या देशातील युवा पिढीला बरबाद करण्याचा जणू  विडाच उचलला आहे. ही युव पिढी  फार मोठ्या  प्रमाणात जोरदार वार्याने पाला पाचोळा उडावा तसे या व्यसनी दुनियेत भीरकावली गेली आहे. या वीनाशकारी वादळाला आत्ताच जर आपण थोपवले नाही तर कितीतरी कोवळे युवक आणि युवती नव्या शतकाचा पहिला उगवता सूर्य  बघण्यासाठी शील्लकच राहाणार नाहीत,  तेंव्हा मित्रहो सावध व्हा.  अजूनतरी जागे व्हा आणि स्वत:ला, स्वत:च्या पिरवाराला आणि या देशाला  व्यसना पासून वाचवा.

        मेंदूला झीण झीण्या आणणा-या तसेच बधीर करणा-या कोणत्याही मादक पदार्थाचे अतिरेकी सेवन करणारी व्यक्ती म्हणजेच व्यसनी जीव. तो केवळ जीव जात नाही तोपर्यंत जीवंत राहतो आणि स्वत:च्या पायाने एक एक पायरी उतरत मृत्यूच्या गर्तेत एके दिवशी संपून जातो. मादक पदार्थ म्हणजे तंबाखू, घोटा, सिगारेट, नस, दारू, गांजा, अफीम,चरस, ब्राऊन शुगर, पाश्चिमात्यांनी शोधून  काढलेली अनेक  मादक पदार्थ. झोपेच्या गोळ्या किंवा गुंगी आणणारी मेंदू बधीर करणारी PENTAZOCAIN, PETHIDINE , LSD. Tab MANDREX या पैकी  कोणत्याही पदार्थाचे प्रमाणाबाहेर सेवन करणा-या व्यक्तीला व्यसनी ही पदवी प्राप्त होते.

        हा व्यसनी जीव स्वतः बायको, मुलं बाळ, आप्त पिरवार, मीत्र पिरवार अशा अगणित कुटुंबांना सतत आणि सहज दु:खात लोटत असतो. आणि मुख्य म्हणजे त्याला बद्दल जाणीव होत ही असली तरी त्याचा नाईलाज असतो इतका तो व्यसनांच्या आहारी जाऊन हतबल झालेला  असतो.

        कोणतीही व्यक्ती व्यसनी होण्याचे मुख्य कारण म्हणजे इच्छा शक्तीचा अभाव आणि पंच महाभूता सारख्या दैवी शक्तींवर असलेला अविश्वास, बर्याचवेळा कर्ज वाढ, घरगुती कलह, कमी वयात कमी अनुभव असतांना लायकी पेक्षा जास्त मिळालेलं धन ही सुद्धा व्यसनाधीनतेची  कारणे असू शकतात.

        पूर्वी असे वाटायच की शैक्षणिक आणि  आर्थिक दृष्ट्या कमजोर वर्गात हा प्रश्न भीषण होता. पण आज चीत्र पूर्णपणे पालटले आहे. गर्भ श्रीमंत, मध्यम वर्गीय आणि बुद्धीवंत स्वत:  किंवा त्यांची लाडावलेली मुल, मुली या प्रश्नाने ग्रासली गेली आहेत.  सधन व्यावसायिक निरनिराळे अधिकारी आणि शाळा, कॉलेजातील वीद्यार्थी केवळ फॅशन ओण मौज म्हणून या दुष्टच्रकात स्वत:ला अडकवून घेतात  आणि वेळीच जर त्यांच्या कडे लक्ष दिले नाही तर नकळत आश्चर्यकारक गतीने व्यसनाधीनतेच्या  आहारी जातात.

        सध्याच युग हे  खर म्हणजे प्रलोभन युग आहे.  प्रत्येक कुटुंबाने  आपल्या मुलांवर बारीक लक्ष ठेवणे अत्यंत निकडीच झाल आहे. आपल्या मुलांचे मित्र कोण ? त्याला संगत कोणाची ?  घराबाहेर  असतांना शाळा, कॉलेज व्यतिरिक्त तो कुठे वेळ घालवतो ?  त्याची दिनचर्या कशी आहे ?  समाजात, नातेवाईकात आणि घरात, इतर व्यक्तीनबरोबर  त्याची वर्तणूक कशी आह ?  या आणि अशा अनेक प्रश्नांची जाणीवू पुर्वक माहिती गोळा करणे  प्रत्येक जबाबदार पालकासांठी अत्यंत आवश्यक आहे. बर्याचवेळा या प्रथम उपचारामुळे प्राथामिक अवस्थेतील व्यसनी व्यक्ती हा दुर्दैवी मार्ग सोडून स्वत:चे आणि इतरांच जीवन सुखी करू शकतो.

         इतर अनेक रोगां प्रमाणे  व्यसनाधीनता हा एक रोग आहे.  त्याला मानासिक रोग म्हणता यईल.  अंमली पदार्थाची चटक लागलेल्या व्यक्तीची माहिती हाई पर्यंत बर्याच वेळा फार उशीर झालेला असतो. असा रोगी , इतरां पासून वेगळा, एकांतात राहण्याचा प्रयत्न करतो. सतत पैशांच्या विवंचनेत असतो. घरात शुल्लक कारणां वरून चिडचिड करतो. तब्येतीची खोटी करणे सांगून जास्तीत जास्त वेळ झोपतो. काही कारण नसतांना वेळो वेळी खोटे बोलतो, बाथरूम, संडासात जास्त वेळ घालवतो. त्याची भाषा हळू हळू गलिच्छ बनते, घाणेरड्या शिव्या देतो. व्यसनं पुरती साठी लागणाऱ्या पैशासाठी तो अफरातफर करतो, खोटे बोलतो, उधारी करतो, चोरून घरातल्या वस्तू विकतो आणि शक्य झाले तर घरात खुंटी वर टांगलेल्या कुणाच्याही कपड्यातून पैसे चोरतो. सट्टा, जुगार खेळायला सुरुवात करतो. सरळ सध्या मार्गाने जाणार्या लोकांची चेष्टा करतो. त्यांच्या पासून काळजी पूर्वक दूर राहतो. स्वतःच्या मौल्यवान वस्तू, पैशाचे पाकीट, चोरीला गेल्याचे तो अधून मधून सांगतो, त्याचा स्वभाव उतावळा व अधीर झालेला असतो. आपला क्षुल्लक हट्ट सुद्धा तो पूर्ण केल्या शिवाय राहत नाही. त्याचे स्वास्थ्य खरोखरच बिघडते, त्यामुळे घरातल्या व्यक्तींची सहानुभूती मिळवायचा प्रयत्न करतो आणि सर्वांना मूर्ख बनवितो. आपली प्रियव्यक्ती अश्या भयानक दुश्चाक्रात सापडली असेल अशी कल्पनाच येत नाही व विश्वास तर मुळीच बसत नाही. जेंव्हा चित्र स्पष्ट होते तेंव्हा प्रकरण फार पुढे गेलेले असते. एकावेळी दोन तीन प्रकारचे अमली पदार्थ सेवन करण्याची सवय लागलेली असते अश्या वेळी जे कोणी त्याला व्यसनांपासून परावृत्त करतात त्यांच्या पासून तो दूर पाळतो किंवा त्यांना घालून पडून बोलतो. घरात जे कोणी त्याच्या आकांतांडवाला घाबरतात त्यांच्यावर तो आपली हुकुमत चालवतो. वेळ प्रसंगी त्यांना खोटे बोलण्यास भाग पाडतो. व्यसन पूर्तते साठी असा माणूस अक्षरशः लाखो रुपयांची विल्हेवाट लावतो. बेधुंद अवस्थेत त्याच्या अंगावरील मौल्यवान वस्तू खिशातील पैसे चोरणारी टोळी त्याच्या भोवती सक्रीय असते. स्वतःच्या  व्यासंनन पुढे त्याला कोणाचेही सोयरसुतक नसते भावनांची जाणीव नसते, अभ्यासात लक्ष नसते. पूर्वीच्या सगळ्या आवडीच्या गोष्टीतील आवड नष्ट झालेली असते. अश्या व्यक्तीची प्रथम भूक मंद होते, निद्र नाश जडतो, बोलण्या वागण्यात ताळतंत्र नसते, हात पायाला सतत कंपन असते. बधीर पण मुले मेंदूची कार्यशक्ती क्षीण होत जाते. भीतीदायक स्वप्ना पडतात. मनः स्थिती अशांत असते, स्मरण शक्ती क्षीण होते, दुर्ष्टी अधू होते. गुप्त रोग होऊ शकतो, हृदय रोगाची शक्यता वाढते.

         जर व्यसनाधीनता हा मानसिक रोग आहे, हे स्पष्ट आहे, तर आजच्या प्रगत युगात या रोगावर उपचार सुद्धा आहेत. रोग स्पष्ट झाल्यावर मानस रोग तज्ञाची मदत घ्यायला हवी. रोग्याच्या स्वातंत्र्याला हळू हळू बंदी घातल्याने मारलेल्या थापा आता पचत नाहीत हे त्याला स्पष्ट करावे .त्याचे सर्व काही चुकलेले आहे हे त्याला पटवून द्यावे. मात्र त्याची फाजील काळजी घेतली जाणार नाही असे वागावे. वेळप्रसंगी त्याच्यापेक्षा मोठा आवाज चढवून त्याला चूप बसवणे, अत्यंत आवश्यक आहे. असे रोगी पूर्ण बरे व्हायला कमीत कमी दोन ते तीन वर्षांचा काळ लागतो. हा काळ पूर्ण कुटुंबाला फारच कठीण परीक्षेचा काळ असतो. अश्या वेळी आपले मनोधैर्य खचू न देणे आवश्यक आहे कारण जीवनात सुखा मागून दु:ख तसे दु:खा मागून सुखाचे दिवस येतात हे नेहमी लक्षात ठेवावे.

          अगदी स्पष्टपणे सांगायचे तर रोग्याला शक्य तितक्या लवकर एखाद्या व्यसनमुक्ती केंद्रात भरती करणे हाच उपचार खऱ्या अर्थाने प्रभावी आहे. कारण घरात राहून एखाद्याचे स्वातंत्र्य नष्ट करणे वाटते तितके सोपे नाही. त्यांची मित्र सांगत तोडणे, चालू वातावरणात संपूर्ण बदल करणे, प्रसंगी कठोर वागणे आणि रोग्यास त्याच्या व्यसनांपासून दूर ठेवणे, फक्त व्यसनमुक्ती केंद्रातच शक्य आहे. तिथे रोग्याला मनन करण्याची, पश्चात्तापाची संधी मिळते, वेळ मिळतो. सतत व्यसनाधीन असल्याने असा वेळ त्याला कधी मिळालेला नसतो. दवाखान्यात भरती करणे हा शंभर टक्के रामबाण उपाय नाही हे जरी खरे असले तरी या काळात रोग्याचे मन परिवर्तन करण्यास मदत होते, त्याला चांगले आणि वाईट यातील फरक तज्ञ व्यक्तीमुळे समजावल्या जातो. योग्य तो औशोधोप्चार कठोरपणे चालू असतो. त्याची दिनचर्या चाकोरीबद्ध केली जाते. पण सर्वात मुख्य म्हणजे अंमली पदार्थांचा त्याचा खुराक न मिळाल्याने पहिल्या आठवड्यातच रोग्याला जो त्रास सुरु होतो तो घरातल्या व्यक्तींना बघाव्ल्या जात नाही. अश्या त्रासाला withdrawal symptoms असे म्हणतात. हा त्रास रोग्याला सहन करणे भाग आहे. तज्ञ डॉक्टरच अश्या रोग्याला हाताळू शकतात. मोठ्या शहरात सरकारी तसेच खाजगी व्यसनमुक्ती केंद्रे आहेत. प्रत्यक मेंटल हॉस्पिटल मध्ये व्यसनमुक्ती केंद्र आहेत. भरती केल्या नंतर डिस्चार्ज मिळे पर्यंत कोणाही आप्त स्वकीयांनी रोग्याला न भेटणे हे आवश्यक आहे. मधेच रोग्याला भेटल्यामुळे उपचार पद्धतीत अडथळे येतात आणि रोग्याची मानसिक स्थिती बिघडते. अश्यावेळी संबंधित डॉक्टरांना भेटत राहणे योग्य आहे आणि रोग्या बाबत आपल्याला माहित असलेल्या सगळ्या गोष्टी, सगळ्या सवयी, घटना स्पष्टपणे डॉक्टरांना सांगाव्या.

         रोग्याला डिस्चार्ज मिळाल्या नंतर आता तू बरा झालास आता आपल्या कामाला लाग अशी भूमिका मुळीच करू नये. मानसोपचार  तज्ञाच्या देखरेखी खाली बरेच महिने त्याने Anti Drug Medicine  घ्यायचे असतात. या दिवसात भूत, वर्तमान व भविष्य हे तिन्ही काळ त्याच्या मेंदूत थैमान घालत असतात. या काळात अल्कोहोलिक अनामोलीस ए. ए. सारख्या समाजसेवी संस्थांची मदत घ्यावी. शक्यतोवर त्याला एकटे राहू देऊ नये. त्याच्या जवळ पैसे राहणार नाही असे बघावे. आध्यात्मिक विचार, ईश्वरभक्ती, धार्मिक पूजाविधी अश्या गोष्टीत त्याला गुंतवण्याचा हळुवार प्रयत्न करावा. यथावकाश या प्रयत्नामुळे त्याचे आत्मबल आणि आत्मविश्वास वाढीला लागेल आणि हाच आत्मविश्वास त्याच्या पुढील आयुष्याची पुंजी ठरणार आहे. मात्र त्याच्यात आत्मविश्वासाची चिन्हे दिसल्यानंतर त्याला आवडीचे काम जरूर करू द्यावे. हळू हळू त्याच्यावर जबाबदारीची कामे सोपवावी पण बारीक लक्ष्य असू द्यावे. खरे म्हणजे व्यसनमुक्त झाल्यनंतर रोग्याने स्वतः च आपल्या कुटुंबीयांपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करू नये. त्याचे शुभ चीन्तानार्या आप्त स्वकीयांच्या काळजीयुक्त प्रमाच्या सावलीतच त्याने मोठा काळ काढणे अत्यंत आवश्यक आहे. हा विचित्र बहुरूपी दुनियेच्या अनेक दैनंदिन समस्या स्वतःच्या बळावर सोडवण्य साठी तो खरोखर काही काळ पत्र नसतो हे सत्य ज्या रोग्याला कळले तो खऱ्या अर्थाने सुदैवी. या सगळ्या गोष्टींचा विचार केल्यावर या विनाशकारी वादळाची तीव्रता किती भयंकर आहे, हे कळते. प्रत्यक गावात समाजसेवी संस्थांनी हा विषय हाती घेणे आवश्यक आहे. अन्यथा व्यसनाधीन मेंदू कृश आणि सुकलेले खांदे, छातीचा खोका, दुर्बल मन असलेली युवापिढी या महान देशाचा गाढा ताकदीने ओढून एकविसाव्या शतकात पदार्पण करण्यास खरोखर समर्थ होणार आहे काय ?

सुहास सोहोनी
विवेकानंद कॉलोनी, अमरावती ४४४६०६.

फोन : ०७२१-२५६७४६३, ९४०५३४९३५४.